Column: Mijn voornemen voor 2026? Een optimistische pessimist zijn

Door Bram Vervliet

Bram Vervliet - Professor aan de faculteit Psychologie van de KU Leuven en Content ProViber schrijft maandelijks een column over het belang van optimisme en positief denken.

Onlangs stond mijn telefoon roodgloeiend. Sciensano had net een rapport gepubliceerd over het mentale welzijn van onze bevolking, gebaseerd op een grote bevraging uit 2023-2024. De media wilden graag horen wat ik van de resultaten vond, want die zijn niet bepaald rooskleurig. Belgen voelen zich angstiger en vaker depressief in vergelijking met 2018. De vraag rees meteen: hoe komt dit?

Het feit dat mensen zich vragen stellen over dit soort resultaten is natuurlijk geen verrassing. Dit zijn cijfers die je liever anders ziet, en het is goed om ze met de nodige aandacht te onderzoeken. Maar wat mij vooral opviel, was juist datgene waar de media mij níét naar vroegen. Als je het rapport goed leest, zie je namelijk dat naast de toename in angst-en depressieve gevoelens, de levenstevredenheid wél gestegen is sinds 2018. Zeker in Vlaanderen zijn de meeste mensen al bij al tevreden met hun leven: gemiddeld genomen geven ze zichzelf bijna 8 op 10. Dat is ongelooflijk veel. Zo een cijfer behoort zelfs tot de hoogste scores ter wereld. Ik vind dit een ongelooflijke verwezenlijking, een reden om trots te zijn op onze samenleving. Maar ik kreeg er dus geen vraag over. Niemand was geïnteresseerd in de vraag waarom zoveel mensen hier tevreden zijn met hun leven. En waarom dat gevoel alleen maar toeneemt.

"Zeker in Vlaanderen zijn de meeste mensen al bij al tevreden met hun leven: gemiddeld genomen geven ze zichzelf bijna 8 op 10. Dat is ongelooflijk veel. Zo een cijfer behoort zelfs tot de hoogste scores ter wereld."

Is dat niet vreemd? Het wijst op een denkfout waar we allemaal mee zitten: over negatieve dingen denken we gemakkelijk na, maar positieve dingen trekken onze aandacht minder. Je moet er maar eens op letten. Als de vraag “Hoe gaat het?” beantwoord wordt met “Goed, eigenlijk”, dan zijn we snel uitgepraat. Tenzij we toch iets vinden waarover we kunnen doorbomen: meestal iets wat minder goed gaat of beter zou kunnen. Dan hebben we stof voor een goed gesprek. Maar als het gewoon goed gaat? Dan hebben we geen arsenaal aan vragen klaar liggen. Goed is meestal een beetje saai. 

Wat is belangrijker: stijgende levenstevredenheid of stijgende mentale klachten? Het is maar hoe je het bekijkt. 

Het gaat nog verder. Mensen die positief ingesteld zijn, lopen het risico om wat naïef over te komen. Als je positieve zaken benoemt dan lijkt het al snel alsof je onderliggende problemen ontkent of, erger nog, niet ziet. Pessimistische denkers, daarentegen, hebben een aura van diepzinnigheid. Verborgen problemen blootleggen komt slimmer over dan verborgen vooruitgang ontdekken. Wat is belangrijker: stijgende levenstevredenheid of stijgende mentale klachten? Het is maar hoe je het bekijkt. 

Uit wereldwijde bevragingen weten we dat mensen angstig en bezorgd reageren op grote maatschappelijke uitdagingen

We weten dat mentale klachten gelijke tred houden met maatschappelijke uitdagingen. In 2023 kwamen we net uit de lange COVID-lockdowns, waren de energieprijzen gestegen en bleef de inflatie torenhoog — ondertussen was de oorlog in Oekraïne uitgebroken en volgde op de Hamas-aanvallen van 7 oktober een genadeloze vernietigingsoorlog in Gaza. Uit wereldwijde bevragingen weten we dat mensen angstig en bezorgd reageren op zulke gebeurtenissen. Het is dan ook niet raar als mensen op zo’n moment aangeven dat ze de laatste tijd vaker dan gewoonlijk ‘piekeren’, ‘onrustig zijn’, of ‘machteloosheid ervaren’. Maar hoe rijm je dit met de hoge levenstevredenheid? Volgens mij geeft die aan dat de meeste mensen blij zijn met hun huidige leven, maar bezorgd zijn over de toekomst. 

Hoe moeten we omgaan met een wereld die zowel goed als slecht is? Ik denk dat de oplossing ligt in een optimistische pessimist te worden. Problemen durven zien en benoemen, maar ook oplossingen durven vertrouwen. De singer-songwriter Nick Cave verwoordde het prachtig in zijn red hand files, wanneer hij het over hoop heeft. Hoop, zo zegt hij, is optimisme met een gebroken hart. Ondanks al het leed dat er nog altijd is in deze wereld (gebroken hart), toch hoopvol en met vertrouwen naar de toekomst kijken (optimisme). Het herinnert ons eraan dat wij de toekomst maken door ze te verbeelden. En we kunnen kiezen om dat hoopvol te doen. 

Dit lijkt me een uitstekend voornemen voor het nieuwe jaar: jezelf trainen in het hoopvol verbeelden van de toekomst. En dan is Vibes natuurlijk je beste partner. Doe je mee?