Vlaamse universiteiten bundelen krachten: Alzheimer 10 jaar vroeger detecteren

Door Jeroen Peetermans

Het grootste Alzheimer-onderzoek dat ons land ooit zag: Het Vlaams Cognitief Kompas. Hiervoor slaan vijf Vlaamse universiteiten de handen in elkaar. Met een investering van 16,5 miljoen euro gaat de Vlaamse regering op zoek naar een doorbraak die levens kan veranderen. 

De ambitie? Alzheimer detecteren via een simpele bloedtest, tien jaar voordat de eerste symptomen verschijnen. Tien jaar die een groot verschil maken, tien jaar waarin patiënten zelf nog kunnen beslissen, plannen maken en het leven leven!

130.000 Vlamingen met dementie

Vandaag leven meer dan 130.000 mensen in Vlaanderen met dementie. De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende oorzaak. Tot nu toe gebeurt opsporing vooral via hersenscans of ruggenprikonderzoek. Deze methodes zijn duur, belastend en moeilijk schaalbaar. 

Recente doorbraken in bloedtesten bieden een veelbelovend alternatief. Vooral het meten van de biomarker p-tau217, een gemodificeerd eiwit dat sterk gelinkt is aan Alzheimer, toont potentieel.

Vijf universiteiten, één missie

Met het Vlaams Cognitief Kompas bundelen KU Leuven, UGent, UAntwerpen, VUB en UHasselt hun krachten met het VIB (Vlaams Instituut voor Biotechnologie), Thomas More Hogeschool en Sciensano. 

Bij 5.000 vijftig-plussers wordt via bloedtesten onderzocht hoe vaak vroege biologische tekenen van Alzheimer voorkomen en in welke mate ze latere cognitieve achteruitgang kunnen voorspellen. Een simpel bloedstaal dat tien jaar voorsprong kan geven. Het klinkt als science fiction, maar gebeurt vandaag in Vlaanderen.

“Op termijn zal dit project de deur openen naar meer en betere behandelingsopties in een vroeg ziektestadium.”- Prof. dr. Rik Vandenberghe, neuroloog en hoofd van de geheugenkliniek in UZ Leuven

Vlaamse overheid investeert 16,5 miljoen euro

De Vlaamse regering neemt dit onderzoek serieus. Met een investering van 16,5 miljoen euro zet ze in op duurzaam wetenschappelijk onderzoek dat verder kijkt dan de volgende verkiezingen. Vlaams minister-president Matthias Diependaele legt uit waarom deze investering belangrijk is:

"Dit is een duurzaam en innovatief traject dat langer loopt dan één legislatuur, en nieuwe Vlaamse en internationale wetenschappelijke studies zal mogelijk maken. Het is een ziekte die een grote impact heeft op veel mensen in Vlaanderen. Dit project combineert een hele grote maatschappelijke impact maar heeft ook economische impact.”

Van MS naar Alzheimer

Naast het Vlaams Cognitief Kompas loopt er nog een ander fascinerend onderzoek rond Alzheimer. UHasselt kreeg 300.000 euro van Stichting Stop Alzheimer om te onderzoeken of een enzym dat een sleutelrol speelt bij MS ook betrokken is bij Alzheimer.

“Bij MS-onderzoek zijn we er al in geslaagd om in de hersenen van muizen dit enzym af te remmen en te zorgen dat hersenen zich konden herstellen, we hopen dat we met dit nieuw onderzoek ook impact kunnen hebben op de ziekte van Alzheimer”, zegt prof. dr. Jeroen Bogie, BIOMED UHasselt.

Waarom dit nu belangrijk is

Sinds kort zijn er met lecanemab en donanemab nieuwe geneesmiddelen die de ziekte vertragen. Hun effect is bescheiden, maar duidelijk groter wanneer ze vroeg in het ziekteproces worden toegediend. Hoe vroeger Alzheimer kan worden opgespoord, hoe groter het potentieel van deze therapieën. 

Vlaanderen bouwt aan een toekomst waarin Alzheimer niet langer het laatste woord heeft. Deelnemer per deelnemer, bloedtest na bloedtest, doorbraak na doorbraak. We komen eraan, Alzheimer. Met meer kennis dan ooit tevoren.

De cijfers

Vlaams Cognitief Kompas

• Investering: 16,5 miljoen euro

• Deelnemers: 5.000 Vlaamse 50-plussers

• Partners: 5 universiteiten + VIB, Thomas More, Sciensano

• Focus: Bloedtest met biomarker p-tau217

• Doel: Risico inschatten tot 10 jaar vóór symptomen

UHasselt MS-Alzheimer onderzoek

• Investering: 300.000 euro (Stichting Stop Alzheimer)

• Onderzoeker: Prof. Jeroen Bogie (BIOMED UHasselt)

• Doorbraak: Muizenhersenen herstelden na enzym-blokkade

• Doel: Onderzoeken of mechanisme ook bij Alzheimer werkt

Noot van de redactie: Het Vlaams Cognitief Kompas is een meerjarig wetenschappelijk onderzoeksproject. Deelname is vrijwillig en deelnemers krijgen geen diagnose. Een positieve biomarker betekent niet automatisch dat iemand Alzheimer zal ontwikkelen. We volgen dit onderzoek op de voet, want positieve wetenschappelijke vooruitgang verdient positieve aandacht, maar ook nuance en transparantie.

Bronnen: UZ Leuven, Uhasselt & Vlaanderen.be